# Podręcznik programu &kalzium;

Carsten
Niehaus

    &Carsten.Niehaus.mail;

(c) 2005 Mandriva
Poland

    biuro@mandriva.pl

Polskie tłumaczenie
Paweł
Dąbek

    pdabek@onet.pl

Polskie tłumaczenie
2001
2002
2004
2005
2006
2007
2008
&Carsten.Niehaus;
2005
&Anne-Marie.Mahfouf;
&FDLNotice;
2008-07-27
2.0.80

&kalzium; jest programem prezentującym układ okresowy pierwiastków chemicznych. Umożliwia on odnalezienie informacji o pierwiastkach i poznanie faktów na temat układu okresowego.

KDE
edukacja
pierwiastki
chemia
edukacja
kalzium

## Wprowadzenie

Program &kalzium; udostępnia wszechstronną wiedzę na temat układu okresowego pierwiastków. Dzięki niemu możesz zdobyć cenne informacje o pierwiastkach, a nawet obejrzeć je na zdjęciach. Jest to wolne oprogramowanie na licencji &GNU; Public License.

Możesz wyświetlać układ okresowy pierwiastków w podziale na bloki, grupy, rodziny. Możesz kreślić diagramy dla pewnego zakresu pierwiastków, według takiego kryterium jak punkt wrzenia lub masa atomowa. Możesz cofnąć zegar i sprawdzić jakie pierwiastki były znane w danym okresie czasu. Wreszcie, możesz określić masę molekularną cząsteczek.

## Podstawowe informacje o &kalzium;

Tak wygląda &kalzium; przy pierwszym uruchomieniu. Możesz włączyć program wybierającProgramy Edukacja Nauka&kalzium; z &kmenu; lub naciskając klawisz &Alt;F2 i wprowadzając `kalzium` w polu.

Główne okno &kalzium;
Główne okno &kalzium;

Interfejs &kalzium; jest podzielony na panel nawigacyjny po lewej (czerwony, 1) i tabelę (niebieską, 2) zawierającą pierwiastki z układu okresowego. Standardowy pasek menu pozwala określić, co ma być wyświetlane, natomiast pasek stanu wyświetla dane. Możesz ukryć panel nawigacyjny wybierając z menu Widok Pokaż pasek .

Jeśli naprowadzisz kursor myszy na pierwiastek z układu, pojawią się podstawowe dane o pierwiastku w zakładce Przegląd panelu nawigacyjnego.

Możesz wybrać różne sposoby wyświetlania układu okresowego: z podziałem na rodziny, na strukturę krystaliczną, w zależności od właściwości kwasowych &etc;. Możesz dokonywać tych zmian, wchodząc do menu Widok Zestaw .

Jeśli chcesz poznać szczegóły na temat określonego pierwiastka, kliknij go w tabeli układu, a otworzy się okno informacyjne.

Okno informacyjne
Okno informacyjne

Możesz konstruować wykresy korzystając z menu Narzędzia Wykreśl dane . Wybierasz to, co chcesz umieścić na osi Y oraz wskazujesz zakres pierwiastków na osi X. Poniższy zrzut ekranowy przedstawia wykres masy pierwiastków od 1 do 10.

Okno wykresu danych
Okno wykresu danych

Słowniczek ( Narzędzia Słowniczek ) wyjaśnia większość najważniejszych pojęć chemicznych i zawiera zdjęcia podstawowych narzędzi wraz z opisem ich działania.

Słowniczek
Słowniczek

## Korzystanie z &kalzium;

### Ogólne uwagi o używaniu Kalzium

Oto zrzuty ekranowe &kalzium; w czasie działania:

Program &kalzium; jest bardzo łatwy w obsłudze. Został zaprojektowany dla uczniów we wszystkich przedziałach wiekowych, jako mała i szybka baz danych.

Główny interfejs &kalzium;, tuż po pierwszym uruchomieniu
Główny interfejs &kalzium;

### Okno informacyjne

Okno informacyjne otwieramy przez kliknięcie lewym przyciskiem myszy na którymkolwiek pierwiastku. Właśnie tutaj możemy otrzymać informacje o pierwiastku. Dzięki przyciskom na dole okna dialogowego możesz zmieniać wyświetlany pierwiastek, bez konieczności zamykania okna.

#### Ogólne

W menu Ogólne znajdziesz najważniejsze informacje o pierwiastku. W środku znajduje się symbol pierwiastka, a liczba atomowa u dołu, po lewej. Górny lewy róg zawiera nazwę pierwiastka, natomiast dolny prawy pokazuje masę atomową.

Okno informacyjne &kalzium;
Okno informacyjne &kalzium;

#### Orbitale Bohra

Karta Model atomu wyświetla powłoki atomowe. Każda orbita odpowiada powłoce atomowej, a każdy żółty okrąg przedstawia elektron.

Okno informacyjne &kalzium;
Okno informacyjne &kalzium;

#### Różne

Karta Różne uzupełnia informacje o bieżącym pierwiastku. Zawiera ona datę odkrycia oraz pochodzenie nazwy.

Okno informacyjne &kalzium;
Okno informacyjne &kalzium;

#### Izotopy

Karta Izotopy zawiera informacje o izotopach danego pierwiastka.

Masa

  Masa tego izotopu.

Neutrony

  Liczba neutronów tego izotopu.

Procent

  Procentowy udział atomów danego izotopu w pierwiastku. Często nazywany abundancją lub względną częstością występowania.

Czas połowicznego rozpadu

  Wyłącznie w przypadku niestałych izotopów można mówić o czasie połowicznego rozpadu. Tym terminem określamy czas, w którym połowa izotopu rozpada się.

Energia i tryb rozpadu

  Niektóre izotopy, w czasie procesu rozpadu radioaktywnego, emitują promieniowanie cząsteczkowe. Każdy proces rozpadu uwalnia właściwą sobie energię, która jest wymieniana obok trybu rozpadu.

Spin i parzystość

  Spin jądra i jego parzystość.

Moment magnetyczny

  Magnetyczny moment dipolowy jądra, mierzony w magnetonach jądrowych.

Okno informacyjne &kalzium;
Okno informacyjne &kalzium;

#### Przegląd danych

Karta Przegląd danych zawiera informacje o różnych faktach związanych z pierwiastkiem.

W zależności od danych dostępnych w &kalzium;, będziesz mógł zobaczyć różne promienie atomowe pierwiastków. Promień walencyjny, to promień neutralnego atomu pierwiastka w cząsteczce. Może to na przykład być odległość O-H w wodzie. Promień atomowy, to promień elementarnego atomu, np. nie związanego z niczym. Promieniem van der Waalsa określamy odległość między dwoma atomami tego samego rodzaju, w dwóch równych cząsteczkach, np. dwóch atomach węgla w propanie. Ostatni możliwy promień to promień jonowy, towarzyszy mu informacja o ładunku.

Masa pierwiastka to średnia ważona masa wszystkich jego izotopów.

Okno informacyjne &kalzium;
Okno informacyjne &kalzium;

#### Widmo

Okno informacyjne &kalzium;
Okno informacyjne &kalzium;

### Numeracja

Opcja numeracja (nomenklatura) jest sposobem numerowania 18 grup układu okresowego. Możesz zmienić numerację na IUPAC, stary IUPAC lub CASlub też wyłączyć ją całkowicie.

Następujące opcje w menu Widok Numeracja mogą być użyte do zmiany pokazanej numeracji:

- Brak numeracji: jeśli ta opcja jest aktywna, nie zostanie zastosowana żadna numeracja okresowa.

- IUPAC (domyślnie): to International Union of Pure and Applied Chemistry. Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej określa większość standardów stosowanych przez chemików. Nowy system IUPAC nadaje arabskie liczby od 1 do 18 wszystkim kolumnom.

- CAS: to Chemical Abstracts Service. W tej klasyfikacji związków chemicznych litery zostały przypisane głównym grupom pierwiastków: (A) - głównej grupie, (B) - pierwiastkom przejściowym. Pomimo tego, że numeracją oficjalną jest IUPAC, numeracja CAS jest wciąż stosowana w szkołach i laboratoriach.

- Stary IUPAC: w starym systemie IUPAC oznaczano kolumny rzymskimi liczbami, po których następowały litery A lub B. Kolumny były numerowane w taki sposób, że pierwsze siedem oznaczano od IA do VIIA, kolumny od 8 do 10 VIIIA, kolumny od 11 do 17 oznaczano od IB do VIIB, a kolumna 18 została oznaczonaVIII. Z powodu zamieszania, jakie tworzyły systemy stary IUPAC i CAS, IUPAC przyjęło swój nowy system.

### Zestawy kolorów

&kalzium; potrafi zademonstrować, gdzie, w relacji do ich okresowego bloku i grupy, znajdują się dane pierwiastki, a dodatkowo podaje ich właściwości kwasowe i stan skupienia materii (tzn. stały/ciekły/gazowy) w danej temperaturze.

Zestawy kolorów można zmieniać w menu Widok Zestaw.

- Monochrome: wszystkie pierwiastki są w takim samym kolorze. Możesz zmienić domyślny kolor wybierając Ustawienia Konfiguruj &kalzium;... i przechodząc do karty Kolory.

- Bloki: wyświetla inny kolor dla każdego bloku.

- Ikony: wyświetla ikony dla każdego pierwiastka.

- Rodzina: przedstawia każdą z dziewięciu rodzin w innym kolorze.

- Grupy: wyświetla inny kolor dla każdej grupy. Grupa to pionowa kolumna w układzie okresowym pierwiastków. W standardowym układzie okresowym jest 18 grup. Pierwiastki w grupie mają podobną konfigurację walencyjnej powłoki elektronowej i w efekcie podobne własności.

- Gradient

  Wyświetlanie gradientowe pokazuje elementy w zależności od własności, które możesz wybrać poniżej i z gradientowym zestawem kolorów. Pierwiastki, dla których brak jest danych, są wyświetlane na szaro.

  Gradient promienia walencyjnego
  Gradient promienia walencyjnego

  - Promień walencyjny

  - Promień van der Waalsa

  - Masa atomowa

  - Punkt wrzenia

  - Punkt topnienia

  - Elektroujemność (Pauling)

  - Powinowactwo elektronowe

  - Data odkrycia

  - Pierwsza jonizacja

### Narzędzia

#### Tablica izotopów

Tablica izotopów... pokazuje znane izotopy pierwiastków.

Występują różne rodzaje izotopów, część jest stabilna, zaś pozostałe nie. Niestabilne izotopy mogą ulegać rozpadowi alfa lub dwóm różnym rodzajom rozpadu beta. Jest to zaznaczone za pomocą różnych kolorów.

okno Tablica izotopów

&kalzium; potrafi wyświetlać izotopy dla pewnego zakresu pierwiastków.

#### Frazy ryzyka/bezpieczeństwa

Frazy R/S, znane inaczej jako Frazy ryzyka/bezpieczeństwa, numery R/S. zdania R/S, to system kodów zagrożeń i fraz służących do oznaczania niebezpiecznych pierwiastków i związków chemicznych. Fraza R/S związku składa się z części dotyczącej ryzyka (R) oraz bezpieczeństwa (S), po których następuje kombinacja liczb. Każda liczba odpowiada jednej frazie. Fraza odpowiadająca kombinacji znaków i liczba ma takie samo znaczenie w różnych językach.

#### Słowniczek

W słowniczku zawarte są definicje najczęściej używanych narzędzi chemicznych oraz pewne dane naukowe. Po lewej stronie okna znajduje drzewo tematów. Na górze umieszczono terminy chemiczne, a poniżej drugie drzewo narzędzi laboratoryjnych.

Na górze okna znajduje się pasek wyszukiwania - jeśli zaczniemy do niego wprowadzać tekst, drzewa natychmiast zaczną się dostosowywać. Przycisk po prawej stronie na końcu paska wyszukiwania przywraca stan początkowy.

Słowniczek

#### Wykres danych

Okno dialogowe Wykres danych pozwala przedstawić niektóre informacje w sposób graficzny. Na osi X wybieramy zakres pierwiastków (od jeden do najwyższego numeru). Dokonujemy tego przy użyciu pól w oknie dialogowym: Pierwszy pierwiastek i Ostatni pierwiastek.

Okno dialogowe Wykres danych

&kalzium; potrafi tworzyć wykresy dla pewnego zakresu pierwiastków.

#### Analizator równań

Analizator równań pozwala użytkownikowi rozwiązywać równania chemiczne. Oto przykład:

> aH2O + bCO2 -> cH2CO3

Obliczone równanie ukaże się po prawej stronie okna. Jak widać w pierwszym przykładzie, możliwe jest również określenie wartości jednego lub więcej współczynników - wówczas inne współczynniki zostaną skorygowane. Co więcej, symbole pierwiastków czy ładunki elektryczne mogą się znajdować w nawiasach, co widać w dwóch ostatnich przykładach.

Okno dialogowe Analizator równań

&kalzium; może rozwiązywać równania chemiczne

#### Pasek boczny

##### Ogólne

Ogólne

Karta Ogólne jest pierwszą kartą. Pokazuje ona ogólne dane na temat pierwiastka, nad którym jest kursor.

##### Stan skupienia materii

Karta Stan materii znajduje się na drugim miejscu w panelu nawigacyjnym.

Na początku widoczne są następujące ikony i tekst:

Okno dialogowe Stan materii

&kalzium; może zademonstrować, które pierwiastki są stałe/ciekłe/gazowe w danej temperaturze.

##### Linia czasu

Funkcja Linia czasu pozwala poznawać pierwiastki z wybranego okresu. Wspaniale jest obserwować jak układ okresowy zmieniał się wraz z odkrywaniem wciąż nowych pierwiastków. Jeśli przesuniesz suwak w lewo, zauważysz, że niektóre pierwiastki zniknęły. Pojawią się ponownie, jeśli przesuniesz kursor w prawo. Dodatkowo, liczba będzie się stale zmieniać.

Liczba przedstawia datę, którą wybrałeś. Jeśli przesuniesz suwak na np. 1856, zobaczysz jedynie pierwiastki, które były znane w 1856.

Na pewno zauważysz, że pewne pierwiastki nawet dziś nie są pokazane. Dzieje się tak, ponieważ niektóre z nich nie są jeszcze odkryte, ale ich istnienie jest prognozowane.

Linia czasu

Układ okresowy w przeszłości (pierwiastki znane w 1856)

##### Obliczanie

Karta Obliczanie jest ostatnią kartą na pasku bocznym. Służy ona do obliczania masy cząsteczek.

Na początku widoczne są następujące ikony i tekst:

Obliczanie

Obliczanie

##### Pokaż legendę

Pokaż legendę pozwala na wyświetlenie legendy dla bieżącego schematu (grupy, rodziny, bloki). Legenda jest wyświetlana domyślnie, ale jeżeli ją ukryjesz, pozostanie schowana dopóki nie wybierzesz opcji Pokaż. &kalzium; zachowa ustawienia w plikach konfiguracyjnych, więc przy następnym uruchomieniu, powrócisz do ostatnich ustawień.

## Konfiguracja &kalzium;

&kalzium; posiada wiele opcji konfiguracyjnych, do których masz dostęp poprzez menu Ustawienia Konfiguruj &kalzium;... .

Okno konfiguracyjne &kalzium;
Kolory

Na karcie Kolory możesz ustawić różne kolory dla każdego schematu.

Okno konfiguracyjne &kalzium;
Jednostki

Na karcie Jednostki możesz wybrać jednostki. Możesz wybierać pomiędzy domyślną jednostką kJ/mol, a eV. Temperatura jest pokazywana domyślnie w stopniach Kelvina, ale możesz ją pokazać w stopniach Celsjusza lub Fahrenheita.

Okno konfiguracyjne &kalzium;
Różne

Na karcie Różne można ustawić wyświetlanie masy atomowej pierwiastków lub tylko numeru w układzie okresowym.

## Linia poleceń

### Menu i skróty klawiszowe

#### Menu Plik

Plik Zapisz jako ...

  Zapisuje tablicę &kalzium; jako obrazek.

&Ctrl;Q Plik Zakończ

  Wychodzi z &kalzium;

#### Menu Widok

Widok Numeracja Grup Brak numeracji

  Wyświetl schemat bez numeracji.

Widok Numeracja Grup IUPAC

  Wyświetla numerację IUPAC.

Widok Numeracja Grup CAS

  Wyświetla numerację CAS.

Widok Numeracja Grup Stary IUPAC

  Wyświetla starą numerację IUPAC.

Widok Zestaw Monochrome

  Wyświetla wszystkie pierwiastki w jednym kolorze tła.

Widok Zestaw Bloki

  Wyświetla różnymi kolorami cztery bloki pierwiastków.

Widok Zestaw Ikony

  Wyświetla ikony dla każdego pierwiastka.

Widok Zestaw Rodzina

  Wyświetla różnymi kolorami rodziny pierwiastków.

Widok Zestaw Grupy

  Wyświetla różnymi kolorami grupy pierwiastków.

Widok Gradient Brak gradientu

  Wyłącza wyświetlanie gradientu dla tablicy.

Widok Gradient Promień walencyjny

  Wyświetla promień walencyjny pierwiastków.

Widok Gradient van Der Waalsa

  Wyświetla promień van der Waalsa pierwiastków.

Widok Gradient Masa atomowa

  Wyświetla masę atomową pierwiastków.

Widok Gradient Temperatura wrzenia

  Wyświetla temperaturę wrzenia pierwiastków.

Widok Gradient Temperatura topnienia

  Wyświetla temperaturę topnienia pierwiastków.

Widok Gradient Elektroujemność (Pauling)

  Wyświetla elektroujemność pierwiastków.

Widok Gradient Powinowactwo elektronowe

  Wyświetla powinowactwo elektronowe pierwiastków.

Widok Gradient Data odkrycia

  Wyświetla datę odkrycia pierwiastków, różnicując kolor tła dla każdego stulecia.

Widok Gradient Pierwsza energia jonizacji

  Wyświetl energię pierwszej jonizacji pierwiastków.

Widok Tablice Tablica: Klasyczny układ okresowy

  Wyświetla klasyczny układ okresowy i wszystkie pierwiastki.

Widok Tablice Tablica: Krótki układ okresowy

  Wyświetla układ okresowy bez metali przejściowych.

Widok Tablice Tablica: Metale przejściowe

  Wyświetla układ okresowy zawierający jedynie metale przejściowe.

Widok Tablice Tablica: Układ okresowy

  Ta pozycja wyświetla tablicę pierwiastków sugerowaną przez DZ Deutscher Zentralausschuss "Niemiecki komitet centralny".

Widok Pokaż/ukryj legendę

  Przełącza wyświetlanie legendy.

Widok Pokaż/ukryj pasek boczny

  Przełącza wyświetlanie paska bocznego.

#### Menu Narzędzia

Narzędzia Wykres danych

  Otwórz okno wykresu danych.

Narzędzia Tablica izotopów

  Otwiera okno tablicy izotopów.

Narzędzia Słowniczek

  Otwiera słowniczek.

Narzędzia Analizator równań

  Otwiera okno analizatora równań.

Narzędzia Konwertuj pliki chemiczne...

  Otwiera okno dialogowe służące do importowania i eksportowania danych w wielu formatach plików chemicznych oraz typach danych dla biblioteki Open Babel.

Narzędzia Frazy R/S

  Otwiera okno dialogowe Frazy ryzyka/bezpieczeństwa.

Narzędzia Tablice

  Wyświetla okno dialogowe zawierające Alfabet grecki, Przedrostki liczbowe oraz liczby rzymskie.

Widok Narzędzia Edytor molekuł...

  Otwiera okno edytora molekuł.

Narzędzia Eksportuj dane

  Otwiera okno dialogowe, w którym można wybrać Pierwiastki oraz ich Właściwości, które mają być wyeksportowane do pliku &HTML;.

#### Menu Ustawienia

Ustawienia Pokaż pasek narzędzi

  Przełącza wyświetlanie głównego paska narzędzi.

Ustawienia Pokaż pasek stanu

  Przełącza wyświetlanie paska statusu.

Ustawienia Konfiguracja skrótów...

  Konfiguracja przyporządkowania klawiszy klawiatury do różnych zadań.

Ustawienia Konfiguracja pasków narzędzi...

  Konfiguruje elementy, które chcesz umieścić na pasku narzędzi

Ustawienia Konfiguracja &kalzium;...

  Wyświetla okno ustawień &kalzium;.

#### MenuPomoc

&help.menu.documentation;

## Pytania i odpowiedzi

Czy kiedykolwiek będę musiał płacić za &kalzium;?

Nie, nigdy. Ale autor zawsze będzie wdzięczny za miły e-mail lub DVD będące podziękowaniem. &kalzium; jest na licencji GPL, więc nigdy nie będziesz musiał płacić za ten program.

## Jak mogę pomóc?

Dostarczaj nam danych.

W świecie nauki postęp jest ogromny. Jeżeli znajdziesz niepoprawne lub brakujące dane, napisz proszę do nas.

Poszukaj błędów lub prześlij swoje propozycje

Jeżeli znajdziesz błędy w programie lub masz pomysł na jego ulepszenie, proszę pisać na adres &Carsten.Niehaus.mail;.

## Podziękowania i licencja

&kalzium;

Prawa autorskie do programu: (c) 2001-2005 &Carsten.Niehaus; &Carsten.Niehaus.mail;

Współpraca:

- Pino Toscano toscano.pino@tiscali.it

Polskie tłumaczenie: (c) 2005 Mandriva Polandbiuro@mandriva.pl

Paweł Dąbekpdabek@onet.pl

&underFDL; &underGPL;

## Instalacja

### Jak zdobyć &kalzium;

&install.intro.documentation;

### Wymagania

Samo &kalzium; znajdziesz pod adresem Strona domowa &kalzium; jest częścią projektu &kde;-Edu

### Kompilacja i instalacja

&install.compile.documentation;

&documentation.index;